Binnenkort ga ik op studie-bezoek bij de Pompekliniek in Nijmegen, een TBS-kliniek. Dit is in het kader van de cursus die ik samen met Jasper ‘t Jong bedacht heb over de vrije wil, verantwoordelijkheid en de context waarin we leven. Ter voorbereiding van dit bezoek, las ik het boek `Buiten Zichzelf’ ((Pieter van Kesteren (2006) Buiten zichzelf. Persoonlijk verhalen van forensisch psychiatrische patiënten en de mense n om hen heen Pompei, Nijmegen)) . Het is een bundel waar zeven TBS’ers uit de Pompekliniek hun verhaal vertellen, evenals één van hun behandelaars en meestal ook een partner, moeder of ander familielid.

Het is een prachtig boek. Soms leest het bijna als een spannend verhaal, op andere momenten is het niet mogelijk om zo snel door te lezen, zo afschuwelijk zijn de beschreven daden.

Maar het gaat niet om de misdaad, het gaat om de mens. De mens die moeite heeft met zijn omgeving. Uit de verhalen komt naar voren hoe de behandeling vorm krijgt: de mensen worden eerst getraind om inzicht te krijgen in hun eigen rol en verantwoordelijkheid in hun leven. Daarna wordt geleidelijk meer vrijheid terug gegeven.

Opvallend vond ik te merken, dat de TBS-patiënten in veel gevallen precies dezelfde woordkeus hebben als hun behandelaar (die in het boek veelal ook aan het woord komt). Dat, terwijl ze afzonderlijk van elkaar geïnterviewd worden. Is dit een aanwijzing, dat een deel van wat er gezegd wordt door de patiënten over het inzicht in hun aandoening niet (alleen) uit henzelf komt maar simpelweg aangeleerd is? En is dat dan erg? Ook las ik een aantal maal, dat de patiënt eerst vertelde hoe hij het zelf zag, om vervolgens snel aan toe te voegen, dat dit niet wil zeggen dat zij zelf geen verantwoordelijkheid hebben. Volgens mij geeft dit aan, hoe moeilijk het voor een mens is om dieper gelegen gedrags- en gedachtepatronen te veranderen. Deze mensen moeten volgens mij vreselijk hard werken zijn om (weer) grip op zichzelf te krijgen.

Als ik deze verhalen lees, dan begrijp ik hoe moeilijk het moet zijn, om in een TBS-kliniek te werken. Niet alleen hebben de mensen met wie ze werken veelal een gecompliceerde geschiedenis, ook het gehele TBS-systeem staat maatschappelijk ter discussie. Meerdere behandelaars beschrijven de steeds smallere fout-marge waarin ze moeten handele. Maar als ik deze verhalen lees, word mij ook duidelijk wat een goed werk hier uitgevoerd wordt. Hoe belangrijk het is, dat patiënten weer om leren gaan met toenemende vrijheid en verantwoordelijkheid. Hoe deze mensen daar moeite mee hebben. Hoe moeilijk deze mensen hebben met de omgang met hun omgeving. Hoe ze er opnieuw aan moeten wennen en hoeveel moeite het hen kost, om grip op henzelf te krijgen. In de TBS-kliniek wordt heel veel goeds gedaan om deze mensen daarbij te helpen.

En dat mag van mij best eens mis gaan.