Samuel Huntington ziet de toekomst somber in. In zijn boek Clash of Civilisations (1996) voorziet hij grootschalige, al dan niet gewapende, conflicten in de wereld langs etnische of culturele scheidslijnen. Toekomstige conflicten zullen voortkomen uit botsingen tussen beschavingen, ofwel tussen steeds groter wordende gebieden van zich met elkaar identificerende landen. Het meest waarschijnlijke conflict is volgens hem dat tussen westerse en islamitische landen. Een akelige voorspelling die veel discussie oproept en zeer actueel lijkt, maar is er eigenlijk wel iets nieuws onder de zon?
Islamitisch vs. westerse landen?
Om zijn voorspelling van botsende beschavingen te ondersteunen, legt Huntington een aantal ontwikkelingen bloot. De belangrijkste daarvan is dat er polarisatie tussen met name het westen en de overige culturen optreedt. Zijn uitspraak “Wat het westen beschouwt als universeel, ziet de rest van de wereld als westers†maakt goed duidelijk waar het hem om gaat. Sterke identificatie met de eigen groep gaat gepaard met weerstand tegen andere groepen. In de perceptie van mensen worden verschillen binnen de eigen groep kleiner, terwijl de verschillen tussen groepen groter worden. De verwachting luidt dat dit proces zal leiden tot toenemende spanningen die uiteindelijk in strijd over zullen gaan.
De achteloze lezer van dit boek zou eenvoudig kunnen denken dat we te maken hebben met een uniek keerpunt in de geschiedenis: een onafwendbare en niet te overkomen dreiging. Hij die niet kijkt naar vergelijkbare situaties in de geschiedenis denkt al snel dat het einde nabij is. Maar zelfs als Samuel Huntington gelijk krijgt met zijn voorspelling, is er nauwelijks sprake van een unieke situatie. Noch is het noodzakelijk dat de door hem geschetste afloop werkelijkheid wordt.
Katholieken vs. Protestanten!
Om te zien dat de huidige situatie niet uniek is, hoeven we niet ver te kijken: we kunnen te rade gaan bij de geschiedenis van ons eigen land. Ook daar hebben levensbeschouwelijke groepen lijnrecht tegenover elkaar gestaan. Het gaat om de protestanten en de katholieken. Het antipapisme, de weerstand tegen het katholicisme, kreeg in de negentiende eeuw vorm in het proces van natievorming. Hoewel er de jure vrijheid van godsdienst was, ervaarden de katholieken achterstelling. De protestanten richtten anti-katholieke verenigingen op om zich te weren tegen ‘opkomend katholicisme’. We zien hier precies hetzelfde mechanisme aan het werk als in de bovenstaande paragraaf beschreven is. De verschillen tussen de groepen werden in beider perceptie almaar groter, waarbij radicalen regelmatig olie op het vuur gooiden, onder andere met het uitgeven van spotprenten. Door sterkere identificatie met de eigen groep kwamen katholieken en protestanten steeds verder tegenover elkaar te staan. Toch weten we nu, dat het (in Nederland) niet tot een gewapend conflict is gekomen.
Tot slot
Het is op dit moment niet moeilijk om de wereldpolitiek als dreigend en grimmig te beschrijven. De kans dat het daadwerkelijk tot een ernstig en gewapend conflict komt tussen, bijvoorbeeld, de Verenigde Staten en Iran wordt er de laatste tijd zeker niet kleiner op. Dat bestrijd ik hier dan ook niet. Waar het mij hier om gaat, is de manier van redeneren waarmee Huntington tot zijn voorspelling komt. Uit de vaststelling dat conflicten zich in het verleden langs culturele scheidslijnen hebben voltrokken en dat deze scheidslijnen steeds prominenter worden, kan niet worden afgeleid dat deze conflicten zich ook in de toekomst voor zullen blijven doen. Iedere ‘open-eind’ voorspelling zoals deze zal vanzelf uitkomen, wanneer we maar lang genoeg wachten. Resultaten uit het verleden bieden geen garanties voor de toekomst.
Naast de logica laat ook de geschiedenis zien, dat gewapend conflict geheel niet noodzakelijk is. Het kan blijkbaar ook anders verlopen. Dat is wat de geschiedenis van het antipapisme in Nederland ons leert. Zonder de kennis van de geschiedenis bekijken we alles wat er gebeurt alsof het voort het eerst gebeurt. We denken dan oprecht, dat de wereld nu écht vergaat.
Huntington, S. (1996). The clash of civilizations and the remaking of world order. New York: Simon & Schuster.